Ostre białaczki to najbardziej agresywne nowotwory układu krwiotwórczego. Wywodzą się z młodych, prekursorowych komórek układu krwiotwórczego. W zależności od pochodzenia tych komórek wyróżniamy ostre białaczki limfoblastyczne (z młodych komórek układu chłonnego – prekursorów limfocytów) i szpikowe (z pozostałych linii układu krwiotwórczego).
Objawy ostrych białaczek są niespecyficzne
Niezależnie od pochodzenia ostrych białaczek ich obraz kliniczny jest podobny– rozwijają się szybko, a kluczowe objawy wynikają z wyparcia prawidłowych komórek krwiotwórczych w szpiku kostnym przez bardzo dynamicznie namnażający się klon komórek białaczkowych.
Główne symptomy ostrych białaczek dotyczą niedokrwistości – pacjenci skarżą się na postępujące zmęczenie, obniżenie tolerancji wysiłku, osłabienie; czasem u osób starszych może dojść do zwiększonego nasilenia objawów choroby niedokrwiennej bądź niewydolności serca bez uchwytnej przyczyny. Bardzo często chorzy mogą mieć też objawy infekcji, co jest odpowiedzią na zmniejszoną liczbę granulocytów – komórek odpornościowych. Infekcje mogą przebiegać agresywnie albo nie poddawać się leczeniu pierwszego rzutu wdrożonemu przez lekarza POZ – pacjent często wraca do niego z powodu braku poprawy. Trzecia grupa objawów może wynikać ze zmniejszenia liczby płytek krwi – są to początkowo krwawienia z nosa czy dziąseł, zwiększona skłonność do siniaczenia, ale z czasem mogą wystąpić zagrażające życiu krwotoki, np. z dróg rodnych czy przewodu pokarmowego. U chorych mogą pojawić się także symptomy przypominające wysypkę – punktowe, czerwone, drobne zmiany na skórze, które są typowymi objawami małopłytkowej skazy krwotocznej.
Niestety, często oznaki ostrych białaczek nie są charakterystyczne i szczególnie w okresach infekcji jesienno-zimowych czy wiosennych bywają przeoczone lub bagatelizowane. Jeśli jednak w wywiadzie lekarz widzi cechy niedokrwistości: bladość pacjenta, brak tętna włośniczkowego na paznokciach, pojawiają się objawy skazy, już wówczas należy reagować i wykonać morfologię krwi obwodowej, aby ocenić jej parametry. Natychmiastowej reakcji lekarza wymaga też sytuacja, gdy pacjent wraca do niego z powodu braku skuteczności leczenia infekcji sezonowej czy szybko postępującego osłabienia.
Szybka reakcja i sprawna diagnostyka w priorytecie
Morfologia krwi obwodowej to badanie łatwe, tanie, dostępne i dostarczające szybko wyników; jednocześnie jest niezwykle informatywne dla postawienia podejrzenia ostrej białaczki. Niedokrwistość, obniżone liczby płytek czy granulocytów są sygnałami alarmowymi. Poziom białych krwinek może być podwyższony, prawidłowy bądź obniżony, jednak w rozmazie krwi obwodowej zwykle widzi się już we wczesnym stadium pojedyncze nieprawidłowe komórki białaczkowe (tzw. blasty), a później tych komórek może być znacznie więcej. Na podstawie takich wyników lekarz pierwszego kontaktu może podejrzewać ostrą białaczkę i powinien niezwłocznie skierować pacjenta na pogłębienie diagnostyki. Pacjent może dostać skierowanie do placówki hematologicznej – jeśli taka jest w pobliżu jego miejsca zamieszkania. Chory zwykle jest szybko przyjmowany, gdyż podejrzenie ostrej białaczki zmusza do sprawnego działania z uwagi na duże tempo postępu tej choroby nowotworowej. Jeśli natomiast chory gorączkuje, jest osłabiony i ma niewielką liczbę granulocytów, co powoduje, że infekcja jest zagrożeniem dla jego życia, najlepszym rozwiązaniem jest kontakt telefoniczny z ośrodkiem hematologicznym najbliższym miejsca zamieszkania, aby przekazać pacjenta albo bezpośrednio tam, albo – jeśli nie ma wolnego łóżka – do oddziału chorób wewnętrznych, gdzie chory otrzyma pierwszą pomoc (np. przetoczenie krwi, płytek, szerokowidmowe antybiotyki). My, hematolodzy, zawsze służymy pomocą i doradzamy optymalne postępowanie zabezpieczające pacjenta, dzięki któremu będzie on mógł oczekiwać na przyjęcie do oddziału chorób hematologicznych. Tam pogłębienie diagnostyki nastąpi szybko, bo chory z podejrzeniem białaczki ostrej traktowany jest priorytetowo.
Wybór optymalnej terapii dla konkretnego pacjenta zależy przede wszystkim od jego wieku i stanu sprawności. Kwalifikujemy pacjentów do leczenia intensywnego (intensywnej chemioterapii i allogenicznej transplantacji, jeśli będzie taka potrzeba) bądź do leczenia mniej agresywnego (co nie znaczy, że jest ono mniej skuteczne), gdy u chorych ryzyko zgonu związane z podaniem intensywnej terapii jest wysokie. Obecnie za pomocą nieintensywnego leczenia mamy porównywalne szanse na wprowadzenie chorego w remisję jak po zastosowaniu intensywnej chemioterapii. Równolegle wykonujemy badania, które szybko dostarczą informacji o występowaniu u chorego mutacji genetycznych, dla których istnieje możliwość zastosowania terapii celowanych – leczenie spersonalizowane poprawia rokowanie.
Choć dysponujemy terapiami, które umożliwiają skuteczne leczenie i kontrolowanie ostrych białaczek, kluczowe znaczenie dla chorych mają wciąż szybka reakcja na niepokojące symptomy, których nie wolno bagatelizować, i sprawna diagnostyka.
Autor tekstu:
