Ciąża jest okresem szczególnym w życiu kobiety. W ciągu dziewięciu miesięcy zarówno sama ciężarna, jak i osoby z jej najbliższego otoczenia, a także lekarze oraz położne dbają o optymalizację działań mających na celu ochronę jej zdrowia.
W swojej praktyce lekarskiej nierzadko spotykam pacjentki w wieku okołomenopauzalnym, które wspominają ostatnie, antynowotworowe badania profilaktyczne, wykonane właśnie w czasie ciąży. Dowodzi to przede wszystkim dwóch rzeczy. Po pierwsze wskazuje, że opieka zdrowotna, którą objęte zostają ciężarne jest najefektywniejszą częścią systemu opieki zdrowotnej nad kobietami w zakresie antynowotworowej, ginekologicznej profilaktyki zdrowia. Dla przykładu badanie cytologiczne z szyjki macicy jest wykonywane u prawie 100% ciężarnych. Po drugie wskazuje na brak efektywnego systemu promowania profilaktyki zdrowia poza okresem ciąży, a tym samym m.in. na brak wiedzy na temat konieczności wykonywania badań profilaktycznych w trybie powtarzalnym, w ściśle określonych odstępach czasowych, także poza wybranymi dziewięcioma miesiącami.
Ciężarna i rozpoznanie
Ciąża jest okresem szczególnym w życiu kobiety z diagnozą onkologiczną, ponieważ ograniczone są możliwości diagnostyczne i lecznicze. Nowotwory w ciąży rozpoznawane są z częstością 0,2-1%, a spośród nich około połowę stanowią rak piersi i rak szyjki macicy. Dużo rzadziej pojawiają się nowotwory jajnika i trzonu macicy. Sposób i zakres leczenia są zależne od typu nowotworu, jego zaawansowania, ale przede wszystkim od zaawansowania ciąży i ogólnego stanu zdrowia matki. Jedną z podstawowych zasad przyjętych przy ustalaniu postępowania jest optymalne leczenie nowotworu oraz ratowanie życia i zdolności rozrodczych kobiety przy możliwie maksymalnej ochronie płodu.
Nieprawidłowości w szyjce macicy
W przypadku stwierdzenia dysplazji szyjki macicy postępowanie jest zależne od jej stopnia. Nawet w przypadku wystąpienia dysplazji średniego i dużego stopnia ryzyko przekształcenia nowotworowego jest bardzo niskie. W takich sytuacjach niezbędne jest kolposkopowe monitorowanie zmian szyjki macicy, czyli ich oglądanie pod dużym powiększeniem, z zastosowaniem odpowiednich barwników i światła zielonego. Bardziej inwazyjne procedury zabiegowe zazwyczaj wdraża się dopiero po porodzie, o ile zmiany nie ulegną samoistnemu wycofaniu.
Natomiast sam rak szyjki macicy nie musi wiązać się z bólem ani z krwistymi upławami, a może być całkowicie bezobjawowy. W przypadku jego zdiagnozowania w ciąży zwykle włącza się leczenie operacyjne, a leczenie radiochemioterapeutyczne jest uzależnione między innymi od zaawansowania raka.
Rak piersi
Każda kobieta w ciąży powinna być poddana palpacyjnemu badaniu piersi, przez lekarza lub położną. Możliwe jest także wykonanie usg piersi. Rak piersi nie musi wiązać się z bólem ani z krwistym wyciekiem z brodawki. Jest wyczuwalny w badaniu palpacyjnym, jako guz czy inna forma oporu tkankowego i ostatecznie rozpoznany w badaniu histopatologicznym po wykonaniu biopsji gruboigłowej. Następnie przeprowadza się diagnostykę obrazową, która pozwala na ocenę zaawansowania choroby. Leczenie chirurgiczne raka piersi jest przeprowadzane w ciąży, a radioterapia po porodzie. W drugim i trzecim trymestrze można rozważyć zastosowanie chemioterapii, jednak należy się wówczas liczyć z możliwością wystąpienia tak zwanych objawów niepożądanych.
Profilaktyka
W każdej ciąży powinno być wykonane badanie cytologiczne z szyjki macicy oraz badanie palpacyjne piersi, przy czym możliwe jest także usg piersi. Każda kobieta nieciężarna powinna także dbać o profilaktykę zdrowia i wykonywać badanie cytologiczne z szyjki macicy najrzadziej jeden raz na trzy lata oraz palpacyjne samobadanie piersi raz w miesiącu. Kobiety z nieobciążonym wywiadem rodzinnym w kierunku nowotworów piersi i przydatków – zgodnie z zaleceniami NFZ – powinny po 50 roku życia wykonywać mammografię, jeden raz na dwa lata. Kobiety mogą rozważyć przeprowadzanie tego badania częściej, w szerszym przedziale wiekowym, oraz dodatkowo wykonywanie usg piersi. W celu minimalizacji ryzyka rozwoju raka trzonu macicy i przydatków można rozważyć regularne wykonywanie badania usg przezpochwowego. Ponadto profilaktyczne, coroczne badania laboratoryjne z krwi można fakultatywnie uzupełnić o ocenę stężania markerów nowotworowych Ca-125 i HE4.
