Prof. Tasuku Honjo nie szukał leku na raka. W 1992 roku jego zespół z Uniwersytetu w Kioto badał umierające komórki i przypadkiem natrafił na gen PD-1. Dopiero po latach okazało się, że kodowany przez niego receptor działa jak hamulec układu odpornościowego, a komórki nowotworowe potrafią ten hamulec wciskać, by powstrzymać atakujące je limfocyty T. W 2018 roku japoński immunolog otrzymał za te badania Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny. Leki blokujące receptor PD-1 trafiają dziś co roku do setek tysięcy chorych.
Wywiad przeprowadził: Bartosz Danel
Panie Profesorze, gen PD-1 nie został odkryty podczas poszukiwań nowej terapii przeciwnowotworowej. W 1992 roku Pana laboratorium zidentyfikowało go w umierających komórkach, w których się włączał. Przez lata nikt nie wiedział, do czego właściwie służy. Co sprawiło, że wciąż zajmował się Pan czymś o nieznanej funkcji, zamiast wybrać projekt, który szybciej przyniósłby wyraźniejsze rezultaty?
Odkrycie genu PD-1 było czystym szczęśliwym trafem. Nie szukaliśmy go celowo, ale postanowiliśmy nie porzucać tego tematu. Byłem przekonany, że gen PD-1 musi odgrywać kluczową rolę, bo zauważyliśmy, że włącza się tylko w określonych komórkach i w bardzo ograniczonych warunkach. Dlatego wyhodowaliśmy myszy z wyłączonym genem PD-1 i badaliśmy, jakie zmiany się u nich pojawią. W ten sposób chcieliśmy ustalić, do czego ten gen służy. Gdy nieoczekiwane wyniki wciąż budzą w nas iskrę zainteresowania, czy odrzucamy je, bo nie trafiły w pierwotny cel? Czy raczej idziemy za ciekawością? Ja jestem i zawsze byłem badaczem, który wybiera ciekawość.

Od odkrycia genu PD-1 do zrozumienia, że kodowany przez niego receptor działa jak hamulec układu odpornościowego, minęły lata. Czy był w tym czasie konkretny moment, w którym po raz pierwszy przeczuwał Pan, że to odkrycie może mieć znaczenie daleko wykraczające poza Pana laboratorium?
Przełom nastąpił, gdy zauważyliśmy, że u myszy z wyłączonym genem PD-1 rozwijają się choroby autoimmunologiczne. To dowiodło, że cząsteczka PD-1 działa jak „hamulec” układu odpornościowego. Co ważne, brak tego hamulca nie zabijał myszy od razu, ale wystarczał, by wywołać reakcję autoimmunologiczną. Dlatego byłem przekonany, że ten hamulec ma podstawowe znaczenie dla odporności całego organizmu. Od tej chwili było jasne, że sterowanie tym hamulcem, czyli jego włączanie i wyłączanie, może otworzyć drogę do wielu zastosowań w medycynie. Docelowo najbardziej obiecującym z nich było leczenie nowotworów.
Co właściwie oznacza leczenie nowotworu immunoterapią? Jeśli receptor PD-1 działa jak pedał hamulca, który komórki nowotworowe uczą się wciskać, żeby ukryć się przed układem odpornościowym, to jak leki podawane pacjentom zwalniają ten hamulec?
Mówiąc najprościej, terapia oparta na blokowaniu immunologicznych punktów kontrolnych zwalnia „hamulce” żołnierzy naszego układu odpornościowego, czyli komórek odpornościowych. Dzięki temu mogą one atakować nowotwór, korzystając ze swojej naturalnej siły. Chirurgia i chemioterapia bezpośrednio usuwają lub zabijają komórki nowotworowe. Ta terapia natomiast wykorzystuje do walki z nowotworem własny układ odpornościowy pacjenta. Komórki nowotworowe są niezwykle sprytne. Gdy żołnierze układu odpornościowego, czyli limfocyty T, ruszają do ataku, komórki nowotworowe potrafią uruchomić w nich „hamulec”. Wtedy limfocyty T przestają atakować. Jednym z tych ważnych hamulców jest receptor PD-1. Tu właśnie wkraczają inhibitory immunologicznych punktów kontrolnych. Leki te działają jak tarcza, która zakrywa receptor PD-1, więc nowotwór nie może uruchomić tego hamulca. Dzięki temu limfocyty T mogą pozostać aktywne i dalej atakować komórki nowotworowe.
Wielu chorych na nowotwory to osoby starsze. Mimo to w badaniach klinicznych nad immunoterapią było ich dotąd zbyt mało. Badania Pana laboratorium wykazały, że z wiekiem coraz trudniej pobudzić układ odpornościowy do walki z nowotworem. Czy jest nadzieja, że uda się przywrócić mu tę zdolność?
Spermidyna, znana z właściwości przeciwstarzeniowych, aktywuje także komórki odpornościowe. W badaniach na zwierzętach potwierdziliśmy, że w połączeniu z przeciwciałami blokującymi receptor PD-1 odmładza ona stare komórki odpornościowe i poprawia wyniki leczenia nowotworów. Uważamy, że tę metodę w dużym stopniu da się przenieść na ludzi. Robimy wszystko, by jak najszybciej udostępnić ją pacjentom.
Jedną z największych zmian ostatnich lat jest stosowanie immunoterapii zarówno przed operacją, jak i po niej. Dlaczego warto leczyć wcześniej, gdy guz jest jeszcze w organizmie? I jak, Pana zdaniem, zmienia to rolę immunoterapii w leczeniu nowotworów, które da się jeszcze usunąć chirurgicznie?
Dziś nowotwór rozpoznaje się zwykle dopiero wtedy, gdy komórki nowotworowe namnożą się na tyle, że tworzą guz, który da się wykryć. Jednak nawet jeśli guz pierwotny wydaje się ograniczony do jednego miejsca, w innych częściach organizmu mogą już być mikroskopijne ilości komórek nowotworowych. To jeden z powodów, dla których nowotwór może wrócić po operacji. Immunoterapia może być szczególnie skuteczna, dopóki widoczny guz nie został usunięty. Guz może bowiem być źródłem antygenów nowotworowych, które pomagają układowi odpornościowemu rozpoznawać i atakować komórki nowotworowe w całym organizmie. Co ważne, część pobudzonych w ten sposób limfocytów T może przetrwać jako komórki pamięci immunologicznej także po usunięciu guza. Mogą one wtedy na długo chronić przed nawrotem. Dlatego uważam, że wcześniejsze leczenie nowotworów immunoterapią ma duży potencjał.

Pana centrum badawcze wyznaczyło sobie imponujący cel: do 2050 roku opanować dzięki immunoterapii niemal wszystkie nowotwory. Immunoterapia odmieniła już wyniki leczenia takich nowotworów jak czerniak i rak płuca. Inne, w tym glejaki i rak trzustki, jak dotąd prawie w ogóle na nią nie reagują. Czy jest jakiś konkretny przełom, na który Pan czeka? A może taki, który już rysuje się w laboratoriach, ale jeszcze nie dotarł do pacjentów?
Właśnie dlatego nigdy nie przestajemy rozwijać naszych badań. W laboratorium widzimy wiele bardzo obiecujących przełomów, a niektóre z nich trafiają już do badań klinicznych. Na przykład kluczową przeszkodą jest to, że podczas długiej walki z nowotworem komórkom odpornościowym kończy się energia. Szukając sposobu, by temu zaradzić, odkryliśmy, że dodanie do leczenia spermidyny, o której wspominałem wcześniej, radykalnie zwiększa odsetek wyleczeń w naszych modelach doświadczalnych. Obecnie aktywnie zbieramy dane z badań na ludziach, aby to odkrycie stało się terapią stosowaną w praktyce. Jestem przekonany, że jeśli krok po kroku rozwiążemy problemy związane z energią komórek i z opornością na leczenie, zdołamy opanować nawet najtrudniejsze nowotwory.
Na koniec: co chciałby Pan powiedzieć pacjentom onkologicznym w Polsce i ich rodzinom, którzy czytają ten wywiad?
Immunoterapia nowotworów zmieniła już życie wielu pacjentów, ale to dopiero początek tego, co może dać to podejście. Jej skuteczność zależy od rodzaju nowotworu i od konkretnego pacjenta. Wciąż czeka nas wiele wyzwań. Zwracam się do pacjentów w Polsce i ich rodzin, którzy stoją dziś przed trudnymi decyzjami: proszę otwarcie rozmawiać ze swoim lekarzem o możliwościach leczenia, swoich nadziejach i celach. Nawet jeśli jakaś terapia nie pomaga danemu pacjentowi, nie znaczy to, że powinniśmy przestać szukać lepszych metod. Nauka wciąż idzie naprzód, a my będziemy dalej pracować nad tym, by pacjenci dostawali nowe, skuteczniejsze terapie.









