Powikłania dotykające nerki pojawiają się jako konsekwencje niewyrównanej metabolicznie cukrzycy – zwłaszcza przy wieloletnim istnieniu takiego stanu, co prowadzi do zmian w całym organizmie.
Co 6 sekund na świecie umiera osoba z powodu cukrzycy i jej powikłań, a co druga z nich ma mniej niż 60 lat. Najgroźniejsze powikłania cukrzycy to te, z powodu których chory na cukrzycę przedwcześnie umiera; a umiera głównie z powodu choroby sercowo-naczyniowej. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę z tego, że wszystkie powikłania cukrzycy pozostają w związku przyczynowo-skutkowym, prowadząc do kalectwa i przedwczesnego zgonu.
Powikłania cukrzycy zawsze niebezpieczne
Powikłania cukrzycy dzielimy na ostre i przewlekłe. Ostre powikłania cukrzycy stanowią bezpośredni stan zagrożenia życia i z tego powodu są groźne. Należą do nich hipoglikemia oraz ostre stany hiperglikemiczne, czyli cukrzycowa kwasica ketonowa i stan hiperglikemiczno-hipermolalny. Ryzyko hipoglikemii podwyższone jest głównie u chorych leczonych insuliną. Cukrzycowa kwasica ketonowa jest natomiast następstwem bezwzględnego niedoboru insuliny i najczęściej dotyczy osób z cukrzycą typu 1.
Przewlekłe powikłania cukrzycy można określić jako swoiste dla cukrzycy powikłania neurowaskularne, ponieważ dotyczą układu nerwowego i naczyń. Narządowa manifestacja powikłań neurowaskularnych najwcześniej obserwowana jest na dnie oka (retinopatia cukrzycowa). Poprzez kolejne stopnie zaawansowania choroba prowadzi do ślepoty.
Inne groźne powikłanie neurowskularne to cukrzycowa choroba nerek, która definiowana jest zwiększonym wydalaniem albumin z moczem oraz spadkiem filtracji kłębkowej. Skutkuje to finalnie niewydolnością nerek. Kolejnym przewlekłym powikłaniem cukrzycy jest neuropatia pod postacią najczęściej polineuropatii czuciowo-ruchowej czy neuropatii układu autonomicznego. Kliniczną manifestacją wielochorobowości jest zespół stopy cukrzycowej. Pacjenci z zespołem stopy cukrzycowej często mają współistniejącą retinopatię, cukrzycową chorobę nerek, neuropatię, chorobę sercowo-naczyniową o podłożu miażdżycowym oraz chorobę przyzębia. Przewlekłe powikłania cukrzycy są zatem wielonarządowe, ale z powodu rozmaitych osobniczych uwarunkowań ich manifestacja kliniczna jest też różna.
Nefropatia cukrzycowa – powikłanie prawie nieznane
Pacjenci z reguły świadomi są takich konsekwencji, jak stopa cukrzycowa, retinopatia cukrzycowa, natomiast obserwujemy brak świadomości na temat nefropatii cukrzycowej. Dzieje się tak między innymi dlatego, że przez wiele lat niedomagania nerek mogą nie dawać klinicznych objawów. I jeżeli nie wykona się badań diagnostycznych, osoba chora może nie wiedzieć o tym, że powikłania cukrzycy manifestują się u niej również w nerkach. Stąd też wynika brak powszechnej świadomości istnienia nefropatii cukrzycowej.
Mechanizm rozwoju cukrzycowej choroby nerek jest złożony, a spektrum objawów klinicznych cukrzycowej choroby nerek jest szerokie – od braku dolegliwości do objawów związanych z dużą utratą białka z moczem (uogólnione obrzęki, pienienie moczu) i symptomów charakterystycznych dla ciężkiej niewydolności nerek (zmiany nastroju, osłabienie, brak apetytu, niesmak w ustach, nudności i wymioty, zmiany skórne, niedokrwistość).
Nefropatii cukrzycowej można – i trzeba – zapobiegać
Możemy zapobiec rozwojowi i progresji cukrzycowej chorobie nerek, a także innym powikłaniom cukrzycy. Kluczem do sukcesu są: edukacja chorego i motywowanie go do przestrzegania zaleceń lekarskich – od momentu rozpoznania choroby. Chory powinien dążyć do bardzo dobrego wyrównania metabolicznego, czyli powinien dbać o utrzymywanie normoglikemii (prawidłowego stężenia glukozy we krwi), normolipemii (prawidłowego stężenia lipidów we krwi) i normotensji (prawidłowego ciśnienia tętniczego) oraz prawidłowej masy ciała. Powinien podejmować systematyczny wysiłek fizyczny, nie palić papierosów i stosować zalecone przez lekarza leki o udowodnionym wpływie ochronnym na nerki. Z leków przeciwhiperglikemicznych udowodnione działanie nefroprotekcyjne mają flozyny i analogi GLP-1.
Warto wiedzieć, że uwarunkowania genetyczne, długi czas trwania cukrzycy, utrzymująca się wysoka glikemia przekraczająca próg nerkowy, duże dobowe wahania glikemii, insulinooporność, nadciśnienie tętnicze, palenie papierosów to czynniki zwiększonego ryzyka rozwoju i progresji cukrzycowej choroby nerek.
Wczesna diagnostyka cukrzycowej choroby nerek – klucz do dłuższego życia
Rozpoznanie cukrzycowej choroby nerek na wczesnym etapie decyduje o sukcesie terapii. Wyłapanie dzięki badaniom przesiewowym zwiększonego wydalania albumin z moczem w ilości dawniej określanej jako mikroalbuminuria oraz wdrożenie mechanizmów naprawczych eliminujących czynniki ryzyka dają szansę na cofnięcie się zmian. Z tego powodu badania w kierunku cukrzycowej choroby nerek należy przeprowadzić u osoby z cukrzycą typu 1 nie później niż po 5 latach od rozpoznania, a następnie wykonywać je corocznie. Natomiast u chorych z typem 2 cukrzycy – wykonywać corocznie od rozpoznania choroby.
W celu zdiagnozowania cukrzycowej choroby nerek przeprowadza się ocenę filtracji kłębkowej (eGFR) oraz ilości wydalanych z moczem albumin (ACR). Konieczne jest przeprowadzenie obu badań, gdyż jedno nie eliminuje wartości drugiego – są ta badania komplementarne. Należy także podkreślić, że zarówno albuminuria, jak i eGFR stanowią niezależne czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego i nerkowego u chorych na cukrzycę. Wielkość eGFR określa stadia zaawansowania przewlekłego uszkodzenia nerek. Co ważne, u chorego na cukrzycę dla wyliczania eGFR zalecany jest wzór CKD-EPI (z ang. Chronic Kidney Disease Epidemiology Collaboration), uwzględniający płeć i stężenie kreatyniny w surowicy.
Chcę zaakcentować, że systematyczne wykonywanie badań definiujących cukrzycową chorobę nerek jest bardzo ważne, gdyż pozwala określić efekty działań terapeutycznych mających chronić nerki oraz zwiększyć bezpieczeństwo terapii przeciwhiperglikemicznej.
