Zastosowanie leczenia dożylnego preparatami żelaza powoduje szybką poprawę wyników morfologii krwi. Uzyskany efekt powoduje, że czasami leczenie to zastępuje konieczność transfuzji krwi.
Żelazo to jeden z najważniejszych pierwiastków w organizmie człowieka, który wpływa na całokształt jego funkcjonowania. Stanowi podstawowy element hemoglobiny – białka, którego główną rolą jest rozprowadzanie tlenu po organizmie.
„Żelazna” dieta to podstawa
Istnieją trzy źródła żelaza dostarczanego do ustroju. Pierwsze – absolutnie podstawowe i dominujące – to dieta. Drugim są suplementy, które stosuje się, kiedy dieta nie jest zrównoważona lub występują choroby mogące przełożyć się na powstanie niedokrwistości. Trzecim źródłem żelaza są leki – mogą one mieć postać doustną w formie tabletek lub płynu oraz – do stosowania w ekstremalnych sytuacjach – preparatu dożylnego, który obecnie może w pewnych sytuacjach nawet zastępować transfuzję krwi.
Niedobór tego pierwiastka jest przyczyną niedokrwistości z niedoboru żelaza, a przyczynami tego deficytu mogą być różne schorzenia najczęściej związane z zaburzeniem wchłaniania albo stosowanie diety eliminującej z jadłospisu pokarmy dostarczające żelaza hemowego, czyli bardzo dobrze wchłanialnej z przewodu pokarmowego postaci tego pierwiastka. Do najlepszych źródeł żelaza hemowego należą: mięso (szczególnie czerwone), podroby, ostrygi, jajka. Pokarmy roślinne również zawierają żelazo, ale jest to już słabo przyswajalna postać niehemowa.
W rozmowach z pacjentkami na temat dobrego przygotowania do ciąży poruszamy temat dostarczania żelaza wraz z dietą. Zwracamy uwagę na sięganie po pokarmy zawierające odpowiednią ilość żelaza, gdyż właściwy poziom tego pierwiastka w organizmie przyszłej matki ma duży wpływ na rozwój dziecka i utrzymanie ciąży.
Poziom ferrytyny – kluczowy parametr
Stan gospodarki żelazem w organizmie można sprawdzić, wykonując morfologię krwi, w której sprawdza się nie tylko poziom hemoglobiny, ale również poziom ferrytyny. To parametr, który jasno określa, jaka ilość wartościowego żelaza jest zmagazynowana w organizmie. Od wartości tego czynnika zależy tok postępowania medycznego, szczególnie u ciężarnych.
Wartością graniczną ferrytyny, która wyznacza konieczność wzbogacania organizmu ciężarnej w żelazo, jest 60 µg/litr. W sytuacji, kiedy dieta jest dobrze zrównoważona i dostarcza odpowiedniej ilości żelaza, a wyniki badań nie będą wskazywać na istnienie niedokrwistości, kobieta nie potrzebuje suplementacji tego pierwiastka – nawet w ciąży.
Czasami organizm w celu zachowania sprawności funkcjonowania wykorzystuje żelazo zapasowe. Powoduje to spadek poziomu ferrytyny do bardzo niskich wartości. Ponieważ w ciąży znacznie zwiększa się zapotrzebowanie na żelazo, kobieta, mimo że nie ma niedokrwistości, musi przyjmować preparaty tego pierwiastka w odpowiednich porcjach suplementacyjnych, uzupełniając w ten sposób swoją dietę, zaopatrując magazyn żelaza w organizmie jakim jest ferrytyna..
Nowością w rekomendacjach odnośnie postępowania w ciąży jest uznanie, że we wczesnych jej etapach nadmiar żelaza bywa szkodliwy. Twarde dowody naukowe wykazują, że nadmiar żelaza do 16 tyg. ciąży może zwiększać ryzyko rozwoju insulinooporności i cukrzycy ciążowej, a także pojawienia się nadciśnienia. Należy zatem zawsze sprawdzać we krwi poziom ferrytyny, aby pacjentkom, które nie mają anemii, nie dawać od początku ciąży preparatów żelaza.
Jeśli kobieta nie ma anemii, a poziom ferrytyny w jej krwi wynosi powyżej 60 µg/l, to uznajemy, że ilość dostarczonego żelaza wraz z dietą jest wystarczająca i nie wdraża się suplementacji tego pierwiastka. W sytuacji, gdy wynik morfologii jest prawidłowy, ale poziom ferrytyny wynosi poniżej 60 µg/l, wówczas – mimo że niedokrwistość się nie pojawiła – od 16. tyg. ciąży rekomendujemy podawanie suplementów zawierających małe dawki żelaza. Wcześniej ich nie stosujemy z uwagi na ryzyko powstania nieprawidłowości wynikających z nadmiaru żelaza.
Kiedy poziom ferrytyny jest bardzo niski bądź stosowane doustne leki okażą się nieskuteczne, wprowadza się leczenie preparatami żelaza podawanymi dożylnie. Przy wartościach morfologii powyżej 9 g/dl w leczeniu niedokrwistości wykorzystywane są jako leki pierwszego rzutu, preparaty doustne. Kiedy preparaty doustne nie dają efektu po miesiącu i kiedy nie ma wzrostu poziomu hemoglobiny o 1 g/dl, jest to wskazanie do podania preparatu dożylnego. Podaje się go także przy morfologii powyżej 7 g/dl. Należy podkreślić, że postęp technologiczny w zakresie farmacji daje nam preparaty dożylne żelaza nowej generacji, bezpieczne – w przeciwieństwie do wcześniejszych form dla tej drogi podania. Bezpieczeństwo stosowania nowej generacji preparatów żelaza w formie dożylnej umożliwia podanie ich nawet w warunkach ambulatoryjnych. Skuteczność tych preparatów w normalizowaniu poziomu hemoglobiny jest tak duża, że w wielu sytuacjach można odstąpić od transfuzji krwi, która sama w sobie, z rożnych powodów jest bardzo niebezpiecznym zabiegiem. Oczywiście decyzje takie, jak wszystko w medycynie, zależą od indywidualnej sytuacji. Zastosowanie preparatów krwi rezerwujemy dla pacjentek w ostrym stanie, u których poziom hemoglobiny spada poniżej 7 g/dl, czyli jest ekstremalnie niski i są to najczęściej zabiegi ratujące życie pacjentki.
