Leczenie chorób nowotworowych obrębie miednicy małej może skutkować atrofią (zanikiem) komórek nabłonka pochwy produkujących śluz i wynikającą z tego suchością pochwy. Nieprawidłowości te mogą być powodowane każdym rodzajem leczenia onkologicznego: chemio- i radioterapią, leczeniem chirurgicznym, a także hormonoterapią.
Leczenie onkologiczne uderza w poczucie kobiecości
W przypadku ogólnoustrojowej chemioterapii większość leków w mniejszym lub większym stopniu powoduje przejściowe uszkodzenie jajników. Może być tak, że po zakończeniu chemioterapii funkcja tych narządów wraca, a kobieta zaczyna na nowo miesiączkować. Po leczeniu chirurgicznym skutkującym wycięciem jajników takiej możliwości nie ma. Z kolei zastosowanie radioterapii, np. w raku sromu czy w raku szyjki macicy, powoduje, że jajniki będą znajdowały się w polu oddziaływania naświetlania, co doprowadzi do zahamowania ich funkcjonowania.
Jeśli u pacjentki przestaną działać jajniki, wówczas śluzówka pochwy pozbawiona jest dostaw naturalnych hormonów, które warunkują prawidłową jędrność tej tkanki i wydzielanie substancji stanowiących pożywkę dla mikrobiomu waginalnego. Radioterapia dodatkowo uszkadza fizycznie nabłonek pochwy – w wyniku napromienienia komórki tego obszaru przestają się dzielić i stają się atroficzne, zwłókniałe, przez co nie mogą produkować odżywczego dla mikrobiomu pochwy śluzu. Hormonoterapia dotyczy raków endometrium oraz raka piersi – stosowane tu leki modulują pracę receptorów dla estrogenów bądź całkowicie hamują produkcję i przekształcanie testosteronu do estrogenów.
Niedostatek estrogenów powoduje, że pacjentka – nawet jeśli jest bardzo młoda – wchodzi w menopauzę. Ponadto komórki pochwy nie mogą produkować odpowiedniej ilości śluzu. Wskutek tego kobieta zaczyna odczuwać suchość w pochwie. Możemy temu zapobiegać, gdyż potrafimy jajniki przesunąć, odciągnąć je od macicy i przesunąć poza pole promieniowania, dzięki czemu zachowują one swoją biologiczną funkcję, a kobieta nie będzie później odczuwała dolegliwości w obrębie pochwy. Kiedy jednak naświetlany jest cały rejon miednicy małej (a więc również okolice intymne), w obszarze tym pojawi się atrofia, a w ślad za nią – suchość pochwy, która przełoży się niekorzystnie na codzienne funkcjonowanie kobiety, gdyż powoduje ból i dyskomfort, utrudnia chodzenie i siedzenie. Utrudnia też kontakty seksualne, bo przy niedostatku śluzu waginalnego pojawiają się mikrootarcia, które powodują mikrourazy, co z kolei pogłębia dolegliwości bólowe. Rodzi to lęk przed bliskością i spadek libido.
Atrofia i suchość pochwy – zapobiegać i leczyć
Jeśli pacjentka spełnia kryteria, czyli nie ma przeciwwskazań związanych, np. z nowotworami hormonozależnymi, można zastosować u niej terapię hormonalną. Jeśli jednak zmaga się z tym rodzajem nowotworu (np. rak piersi, rak endometrium), podanie leków hormonalnych może powodować wzrost ryzyka wznowy tego nowotworu, ponieważ na jego komórkach znajdują się receptory dla estrogenów.
Na szczęście, dysponujemy rozwiązaniami, które można zastosować także u takich pacjentek. Na początku wykorzystuje się niehormonalne dopochwowe preparaty medyczne o charakterze nawilżającym. Zawierają one między innymi kwas hialuronowy. Związek ten może występować w różnych postaciach, ale w ginekologii najlepiej sprawdza się w formie drobnocząsteczkowej. Ponieważ bardzo dobrze wiąże wodę, powoduje, że poprawia się turgor (jędrność) komórek śluzówki pochwy. Takie działanie ma duże znaczenie podczas kontaktu intymnego, gdyż znika suchość pochwy, a zaopatrzone w wodę komórki tworzą miękką poduszkę, dzięki czemu nie dochodzi do otarć delikatnej śluzówki waginalnej.
Preparaty z kwasem hialuronowym mają formę globulek bądź żelu; można je stosować raz dziennie, głównie na noc, co sprzyja nawilżeniu i regeneracji śluzówki pochwy. Pacjentki onkologiczne sygnalizują, że dzięki nim odzyskały poczucie kobiecości oraz wracają do aktywności seksualnej. Aby zwiększyć komfort podczas kontaktów intymnych, kobieta może dodatkowo wykorzystywać lubrykanty czy żele mające właściwości poślizgowe, które są bezpieczne także dla prezerwatyw.
Jeśli działanie niehormonalne nie wystarczy, podejmuje się leczenie hormonalne. Pacjentka powinna przedyskutować schemat terapii pod kątem korzyści i zagrożeń z lekarzem ginekologiem onkologiem, który w porozumieniu z onkologiem klinicznym podejmie decyzję, czy takie leki włączyć – miejscowo bądź ogólnoustrojowo.
Ważne, żeby pacjentka rozmawiała też z lekarzem prowadzącym o swoim życiu intymnym. Bo im wcześniej podejmie się działania zaradcze, tym większe prawdopodobieństwo, że kobieta będzie mogła czerpać satysfakcję z kontaktów seksualnych mimo terapii onkologicznej.
Autor tekstu:
