Ubytek pewnych funkcji poznawczych w starszym wieku stwierdza się u większości ludzi. Jednak naturalnego pogarszania się sprawności organizmu nie można mylić z procesem chorobowym, którego przykładem jest otępienie.
Otępienie i jego cechy
Otępienie to szerokie pojęcie, które obejmuje utratę lub zaburzenie funkcji poznawczych w różnych obszarach. Pamięć jest główną, ale niejedyną domeną, która ulega pogorszeniu wskutek otępienia. Funkcje, które mogą ulegać uszkodzeniu lub pogorszeniu wskutek otępienia, dzielimy bowiem na amnestyczne, czyli związane z pamięcią, i nieamnestyczne, jak: zdolność mowy, orientacja w przestrzeni, zdolność do planowania i wykonywania złożonych czynności, koncentracja uwagi, rozumienie tekstu i informacji słyszalnych, liczenie i inne.
Ważną cechą otępienia jest zaburzenie czynności dnia codziennego, rozumiane jako pogorszenie tych funkcji w odniesieniu do momentu przyjętego jako punkt wyjścia, czyli okresu największej sprawności mózgu. Charakterystyczny jest też powolny postęp procesu pogorszenia – w ciągu miesięcy lub lat. Dynamika narastania procesu chorobowego ma duże znaczenie dla rozpoznania otępienia, gdyż imitujące je objawy mogą być również wynikiem udaru czy urazu.
Otępienie postępuje fazowo – pierwsze objawy mogą wystąpić dopiero po wielu latach od rozpoczęcia procesu chorobowego w mózgu. Początkowo obserwuje się łagodne zaburzenia poznawcze – człowiek funkcjonuje jak zwykle, lecz mogą wystąpić problemy z pamięcią, mową i jej płynnością. Nie uznajemy tego jeszcze za chorobę, lecz jest to stan, z którego może rozwinąć się otępienie, jeśli uszkodzenie mózgu będzie postępować. Należy zwracać uwagę na pojawienie się tego typu problemów, bo nie zawsze osoba nimi dotknięta uświadamia sobie ich wystąpienie; i pamiętać, że różne stany chorobowe, jak: niewyrównana glikemia, niedobory witamin (szczególnie witaminy B12), poziom hormonów tarczycy (zarówno niedobór, jak i nadmiar), depresja i związane z nią problemy z pamięcią, też mogą zaburzać zdolność poznawczą. Diagnostykę należy więc zacząć od wykluczenia bądź potwierdzenia tych właśnie problemów zdrowotnych.
Diagnostyka i leczenie choroby otępiennej
Jeśli nieprawidłowości poznawcze występują od niedawna, konieczna jest szybka konsultacja z lekarzem rodzinnym lub z neurologiem, aby scharakteryzować typ zaburzeń. Istnieją bowiem różne rodzaje otępienia – różnicuje się je poprzez specjalistyczne badania.
Diagnostyka podstawowa związana jest z obrazowaniem mózgu. W stanach ostrych wykonuje się tomografię lub – docelowo – badanie rezonansem magnetycznym. Badania te pomogą też wykluczyć guza mózgu w okolicach czołowych, który – przez swój powolny wzrost – może powodować dysfunkcje imitujące otępienie.
Jeśli wyeliminujemy nieotępienne pochodzenie zaburzeń, pacjent powinien być skierowany do oceny neuropsychologicznej, aby określić rodzaj dysfunkcji i jej stopień oraz obszary mózgu, które uległy zaburzeniu. To ważny etap postępowania, gdyż umożliwia postawienie diagnozy otępienia, a to otwiera drogę do leczenia. Od lat stosuje się tu terapię objawową – leki zwiększają poziom neuroprzekaźnika acetylocholiny w mózgu, co poprawia w krótkim czasie pamięć i funkcjonowanie. Środki te nie działają jednak przyczynowo, więc nie hamują postępu otępienia.
Pojawiają się nowe leki, które potrafią opóźnić postęp choroby nawet o kilka lat. Dwa są już zarejestrowane, a w Polsce trwają negocjacje co do możliwości ich refundacji. Terapie te są przeznaczone dla osób z bardzo wczesną fazą choroby – gdy nie doszło do trwałego zaniku mózgu; nie kwalifikują się do niej osoby z umiarkowaną i zaawansowaną chorobą. Postęp w diagnostyce laboratoryjnej niesie nadzieję na to, że nowe leki będzie można wdrażać na bardzo wczesnym etapie choroby, jeszcze przed wystąpieniem jej objawów. Przyszłością będzie również leczenie skojarzone, bo np. w chorobie Alzheimera w mózgu odkładają się dwa typy toksycznych dla tego narządu białek: amyloidu i tau.
Jak dbać o zdrowie mózgu?
Codziennymi działaniami można bardzo korzystnie wpłynąć na zdrowie mózgu, a to może znacząco opóźnić pojawienie się problemów w obszarze poznawczym bądź złagodzić postęp choroby. Należy dbać o właściwy codzienny rytm – zdrowy sen, dobrze zbilansowane posiłki, aktywność fizyczną, kontakty międzyludzkie. Trzeba nabywać nowe umiejętności, leczyć choroby przewlekłe, unikać samotności i dbać o narządy zmysłów, szczególnie o wzrok i słuch, gdyż ich dysfunkcja sprawia, że gorzej pozyskujemy informacje i uczymy się, a tym samym – tracimy na stymulacji mózgu. Bardzo istotna jest dobra kondycja układu krążenia, gdyż zaopatruje on mózg w tlen i składniki odżywcze oraz odbiera toksyny. Dbajmy więc o jego sprawność poprzez zdrową dietę, niespożywanie dużych ilości węglowodanów i nasyconych kwasów tłuszczowych, zredukujmy smażenie pokarmów na rzecz ich duszenia i gotowania. Należy też porzucić nałogi, gdyż palenie papierosów, nadużywanie alkoholu czy stosowanie środków pobudzających bardzo źle wpływa na kondycję układu krążenia, a przez to na sprawność funkcjonowania mózgu.
Autor tekstu:
