Żywienie medyczne to uzupełnienie „złotej triady” terapeutycznej w onkologii – chemio-, radioterapii i chirurgii. Włączenie żywienia medycznego u pacjenta onkologicznego powinno mieć miejsce jak najszybciej.
O stanie niedożywienia u chorych mówimy, kiedy stwierdza się utratę masy ciała powyżej 5% w ciągu ostatnich 6 miesięcy lub powyżej 10% niezależnie od czasu, wartość BMI jest niska (poniżej 20) lub przez ponad tydzień chory zjada mniej niż 50% swojego dziennego zapotrzebowania. Przyjmując, że przeciętny mężczyzna powinien ważyć około 80 kg, a przeciętna kobieta około 60 kg, przy 5% ubytek ten wynosi – odpowiednio – 4 i 3 kg.
Niedożywienie – z powodów fizycznych lub psychicznych
Czynniki powodujące niedożywienie kwalifikujemy do dwóch grup. Do pierwszej należą czynniki utrudniające lub uniemożliwiające przyjmowanie pokarmu doustnie. Obserwujemy to w nowotworach, w których dochodzi do mechanicznej blokady drożności przewodu pokarmowego przez rozrastający się guz. Chory nie otrzymuje wtedy odpowiedniej ilości składników odżywczych. Do drugiej kategorii należą nowotwory hiperkataboliczne, które rozwijają się z dużym przyspieszeniem metabolizmu. Wówczas składniki pokarmowe są dostarczane do organizmu – bo chory potrafi normalnie jeść – ale w szybkim tempie zużywa je rozrastający się nowotwór. Tu podaż substancji odżywczych jest mniejsza od zapotrzebowania na nie.
Niedożywienie w chorobie nowotworowej mogą też powodować zaburzenia w sferze psychiki (depresja, stres) oraz mechanizmy związane z diagnostyką i leczeniem. Specyfika choroby nowotworowej i jej diagnozowanie powodują, że prawidłowe odżywianie się – czynnik o kluczowym znaczeniu dla powodzenia terapii – staje się dla pacjenta najmniej istotne. Chory często nie ma ochoty na jedzenie – nawet, jeśli nie ma uszkodzeń w obszarze przewodu pokarmowego. Z leczeniem onkologicznym mogą wiązać się natomiast nudności i wymioty spowodowane chemioterapią oraz zaburzenia mechaniczne, jak na przykład zapalenie przełyku czy zakłócenia w pasażu treści pokarmowej wywołane radioterapią. Czynniki te mogą silnie ograniczać możliwość przyjmowania pokarmu drogą doustną i również rodzić niechęć do jedzenia.
Najpierw żywimy, potem operujemy
W zaleceniach międzynarodowych wskazuje się, że większą długoterminową korzyść uzyska się z operacji wykonanej dwa tygodnie później, ale u pacjenta z poprawionym stanem metabolicznym, niż operowanie dwa tygodnie wcześniej, kiedy chory znajduje się w stanie hiperkatabolizmu, czyli nakręconego metabolizmu. Słuszność tej zasady potwierdziły między innymi wyniki mojej pracy doktorskiej oraz wyniki prac innych zespołów naukowych. Udało się wykazać, że poprzez odpowiednie kontrolowane żywienie medyczne warto wspierać już chorych onkologicznych, którzy jeszcze nie mają cech niedożywienia. Podczas kursów dla lekarzy, które prowadzimy, często spotykamy się z dużym zdziwieniem, kiedy mówimy, że jeżeli mamy chorego z rakiem, który jest u nas w trakcie diagnostyki i ma on cechy niedożywienia, to przyjmujemy go na oddział lub opiekujemy się nim w trybie ambulatoryjnym i przez 10-14 dni żywimy w sposób kontrolowany zamiast od razu operować. Jeśli chory stracił sporo kilogramów, to w ciągu ok. 2 tygodni nie odrobimy tych strat, ponieważ to fizycznie niemożliwe, ale stosując żywienie medyczne, możemy wyhamować proces hiperkatabolizmu. To bardzo ważne, ponieważ chorego czeka zaraz potem kolejny okres hiperkataboliczny, czyli operacja – bardzo obciążająca i wiążąca się ze zwiększonym zapotrzebowaniem organizmu na różne składniki odżywcze, głównie białko.
Zaspokoić zapotrzebowanie na białko
U zdrowego człowieka przeciętne zapotrzebowanie na białko wynosi ok. 1 g na kilogram masy ciała, natomiast u chorego onkologicznego jest ono dużo większe – zaleca się, jeśli to możliwe, podaż białka na poziomie 1,5 g/kg mc/dobę, a czasami trzeba podać w diecie nawet 2 g białka na kilogram masy ciała. Białka dostarczają aminokwasów, które są niezbędne w procesach gojenia się tkanek i regeneracji organizmu – szczególnie po operacji chirurgicznej czy radioterapii. Zasoby tych składników są wyczerpywane także przez szybko rozwijający się nowotwór. Z całej puli białkowej dostarczanej do organizmu pacjenta poddanego leczeniu onkologicznemu bardzo istotne dla sprawnego gojenia się ran są dwa aminokwasy – glutamina i arginina. Zaliczane one są do tzw. substancji immunomodulujących, czyli wpływających na naszą odporność.
Żywienie medyczne – doustnie, dojelitowo czy dożylnie?
Pacjenta onkologicznego możemy żywić doustnie, dojelitowo, dożylnie, Nie ma metody uniwersalnej i jedynej najlepszej. Generalna zasada obowiązująca przy doborze metody żywieniowej brzmi: dobieramy taką, która dla danego pacjenta w jego konkretnej sytuacji będzie optymalna. Zatem tego samego chorego możemy odżywiać każdą z wymienionych metod w zależności od tego, jakie są aktualne możliwości żywienia i w oparciu o aktualne zapotrzebowanie.
Gotowe preparaty doustne przeznaczone do wspomagania żywienia pacjentów onkologicznych, którzy zwyczajową dietą nie są w stanie pokryć zapotrzebowania organizmu na składniki odżywcze, są ogólnodostępne w aptekach. Najczęściej w przypadku pacjentów onkologicznych stosuje się preparaty wysokobiałkowe i wysokoenergetyczne – w małej objętości dostarczają skoncentrowanej ilości energii, białka i pozostałych składników odżywczych. Ponieważ dostosowanie preparatu do zapotrzebowania konkretnego pacjenta jest bardzo istotne, dlatego należy przed zakupem zasięgnąć opinii lekarza, najlepiej prowadzącego terapię, dietetyka, bądź farmaceuty – doradzą oni, który preparat u danego pacjenta będzie optymalny.
