Nowotwory głowy i szyi to najczęściej raki, nowotwory pochodzenia nabłonkowego. To zróżnicowana pod względem przebiegu i podatności na leczenie grupa chorób. Kliniczny przebieg zależy od podtypu i stopnia zróżnicowania raka oraz od złożoności anatomicznej regionu głowy i szyi, w którym nowotwór jest zlokalizowany, gdyż różnice anatomiczne przekładają się na sposób naciekania nowotworu na tkanki sąsiednie.
Objawy, które dezorientują
Wczesne objawy nowotworu głowy i szyi mogą być mylone z przewlekłymi stanami zapalnymi. Tymczasem utrzymujące się ponad 3 tygodnie zgrubienia czy owrzodzenia w jamie ustnej, uczucie dyskomfortu w tym obszarze czy ciała obcego w gardle, okresowe trudności w przełykaniu, wystąpienie chrypki, która nie ustępuje po leczeniu przeciwzapalnym, pojawienie się guza w obrębie szyi, powinny skłonić do wizyty u lekarza. Nie zawsze ma to miejsce.
Późne rozpoznanie choroby wynika też z tego, że niektóre z nowotworów głowy i szyi rozwijają się w przestrzeniach anatomicznie otwartych (np. zatoki oboczne nosa), gdzie zmiana może relatywnie długo rosnąć, nie dając żadnych objawów. Kiedy zaś dojdzie do naciekania sąsiednich struktur, choroba jest już w znacznym stopniu zaawansowania.
Ponieważ przebieg choroby nowotworowej głowy i szyi i jej objawy na wczesnym etapie rozwoju utrudniają postawienie rozpoznawania, nadzwyczaj istotne są tu: rola lekarzy pierwszego kontaktu (POZ i stomatologów) i niebagatelizowanie objawów.
Więcej nowotworów głowy i szyi z powodu zakażeń wirusowych
Nie zgadzam się z twierdzeniem, że obecnie mamy epidemię nowotworów głowy i szyi bądź lawinowy wzrost zachorowalności na nie – na przestrzeni ostatnich dekad wzrost zachorowań jest co najwyżej średniego stopnia; nie jest tak dynamiczny, jak dla raka gruczołu krokowego czy raka piersi. Natomiast wyraźnie zmieniły się trendy zapadalności na poszczególne nowotwory głowy i szyi zależnie od lokalizacji zmian. Kiedyś zdecydowanie dominowały raki krtani i jamy ustnej zależne od tradycyjnych czynników kancerogennych: ekspozycji błon śluzowych na wysokoprocentowy alkohol lub dym papierosowy oraz uszkodzenia w obrębie jamy ustnej powodowane np. ułamanymi zębami czy źle dopasowanymi protezami. Obecnie rośnie udział nowotworów głowy i szyi związanych z zakażeniem wirusowym, a głównym czynnikiem kancerogennym jest tu – podobnie jak w przypadku raka szyjki macicy – wirus brodawczaka ludzkiego, Human Papilloma Virus (HPV). W nowotworach nosowej części gardła czynnikiem etiologicznym w dużej części przypadków jest wirus Epsteina-Barr (EBV).
Zachorowalność na nowotwory warunkowane tradycyjnymi czynnikami spada; głównie dotyczy to dymu papierosowego – obniżenie odsetka osób palących przełożyło się na stopniowy spadek raka krtani u mężczyzn (ale nie u kobiet).
Im szybsza diagnoza, tym lepiej
Wczesne rozpoznanie raka głowy i szyi jest niezmiernie ważne, gdyż w leczeniu choroby w 1-2 stopniu zaawansowania, bez zmian w węzłach chłonnych, od lat dysponujemy dwoma skutecznymi metodami – chirurgią i radioterapią. Stosowane osobno lub w skojarzeniu, umożliwiają uzyskanie wyleczalności przekraczającej nawet 90%. Ponadto, leczenie chirurgiczne we wczesnych stadiach zaawansowania nowotworu nie powoduje okaleczeń, co jest bardzo korzystne dla zachowania czynności i estetyki leczonego obszaru.
Niestety, nie tylko w Polsce, ale i w innych krajach Europy, także wysokorozwiniętych, nowotwory głowy i szyi diagnozowane są późno – u ok. 60-70% chorych dopiero na etapie choroby miejscowo zaawansowanej. Pacjenci wymagają wówczas agresywnego leczenia chemioradioterapią bądź stosowania rozległych zabiegów operacyjnych.
Poza bagatelizowaniem wczesnych objawów nowotworu głowy i szyi poważny problem stanowi również wypieranie tych faktów. Wskutek tego chory zgłasza się do lekarza, gdy objawy stają się tak dokuczliwe, że utrudniają codzienne funkcjonowanie. Z kolei u lekarza pierwszego kontaktu niepotrzebnie przedłuża się leczenie pacjenta lekami przeciwzapalnymi czy kolejnymi antybiotykami, podejrzewając błędnie, że problemem jest np. angina przechodząca w formę przewlekłą.
Pierwsze leczenie determinuje sukces
W leczeniu pacjenta z nowotworem głowy i szyi wymagana jest współpraca zespołu wielu specjalistów. W składzie zespołu powinien być chirurg głowy i szyi (chirurg onkolog, chirurg szczękowo-twarzowy, otolaryngolog), oprócz tego – specjaliści radioterapii onkologicznej i onkologii klinicznej, a w konsultacji – specjalista radiodiagnostyki i patomorfolog. Jeśli planowane są zabiegi wpływające na funkcjonowanie czynnościowe pacjenta, warto żeby już na wstępnym etapie udział w konsultacjach mieli też logopeda czy fizjoterapeuta.
Rola wielodyscyplinarnego konsylium wzrasta wraz z zaawansowaniem nowotworu, bo w leczeniu będą wykorzystywane wszystkie dostępne metody: radioterapia, leczenie systemowe, chirurgia. Nawet jeśli pacjent z chorobą średnio zaawansowaną kwalifikowany jest do chemioradioterapii, musi istnieć zabezpieczenie chirurgiczne, bo gdy nie dojdzie do wyleczenia, stosuje się ratujący zabieg operacyjny.
W rakach narządów głowy i szyi pierwsze leczenie przesądza o losach chorego, gdyż jeśli daną terapię przetrwa choćby tylko jedna komórka nowotworowa, to ma ona już wypracowaną oporność i z czasem może doprowadzić do nawrotu choroby. Na razie nie potrafimy ze 100% pewnością powiedzieć, czy z organizmu pacjenta wyeliminowane zostały wszystkie komórki nowotworowe, gdyż metody obrazowania: tomografia komputerowa, badanie PET i rezonansem magnetycznym wychwytują tylko zmiany mierzalne. Jeśli po intensywnym leczeniu zostaje jedynie niewielka liczba komórek nowotworowych, nie potrafimy tego wykryć dostępną diagnostyką.
Leczenie skojarzone to przyszłość
Przez lata uważano, że w nowotworach głowy i szyi skuteczne jest tylko leczenie miejscowe – chirurgiczne i radioterapia. U pacjentów z nowotworem zaawansowanym wyniki były niezmiennie złe. W tego typu nowotworach leczenie systemowe zaczęto wdrażać w latach 90. XX w. Najpierw była to chemioterapia, a z czasem odkryto, że skojarzenie jej i napromieniania zwiększa wyleczalność o kilkanaście punktów procentowych. U części pacjentów z nawrotami lub przerzutami odległymi takie leczenie skutkuje wydłużeniem czasu przeżycia i (do pewnego stopnia) poprawą jakości życia. Leki ukierunkowane molekularnie były kolejnym przełomem. Ich skojarzenie z chemioterapią tradycyjną bądź radioterapią okazało się skuteczniejsze od samej chemioterapii bądź napromieniania.
Wielki sukces w leczeniu nowotworów głowy i szyi związany jest z wdrożeniem immunoterapii. Obecnie jest ona stosowana w przypadku nawrotów lub przerzutów odległych w pierwszej linii leczenia, o ile w komórkach nowotworowych występuje ekspresja białka PD-L1 – ligandu dla receptora programowanej śmierci komórki (PD-1), gdyż warunkuje to odpowiedź na immunoterapię. W drugiej linii leczenia stosowana jest u chorych, u których doszło do progresji po chemioterapii stosowanej w pierwszej linii leczenia.
Immunoterapia także okołooperacyjnie
Immunoterapia znalazła również zastosowanie w leczeniu okołooperacyjnym u chorych kwalifikowanych do zabiegu chirurgicznego. Możliwość jej zastosowania zależy m.in. od stopnia zaawansowania nowotworu oraz ekspresji białka PD-L1 w komórkach nowotworowych. Leczenie rozpoczyna się przed operacją, a następnie jest kontynuowane po zabiegu chirurgicznym jako leczenie uzupełniające, w połączeniu z chemioradioterapią lub samą radioterapią, a później jako samodzielna immunoterapia. W leczeniu tym wykorzystywane jest przeciwciało monoklonalne będące inhibitorem receptora PD-1.
Zastosowanie immunoterapii w schemacie okołooperacyjnym przekłada się na blisko dziesięcioprocentową poprawę wyleczalności i przeżycia całkowitego. Ma to szczególne znaczenie w grupie chorych, u których mimo intensywnego leczenia ryzyko nawrotu pozostaje wysokie, a możliwości terapeutyczne przez wiele lat pozostawały ograniczone. Schemat kojarzenia immunoterapii z zabiegami operacyjnymi, z chemioradioterapią jest już metodą zarejestrowaną w Europie. Obecnie jednym z oczekiwań środowiska klinicznego jest wprowadzenie zmian, które umożliwią dostęp do tej formy leczenia również polskim pacjentom.
Wśród wyzwań systemowych w odniesieniu do opieki wielodyscyplinarnej nad chorymi z nowotworami głowy i szyi i leczenia tych nowotworów istotne jest uświadamianie w temacie czynników ryzyka, a przede wszystkim – konieczności wczesnego rozpoznawania raków głowy i szyi, co wymaga zwiększenia czujności lekarzy POZ i stomatologów. Ponadto trzeba usystematyzować system opieki nad chorym onkologicznym – przede wszystkim udrożnić przepływy chorych i ujednolicić standardy postępowania, co w nowotworach głowy i szyi jest niesłychanie ważne. Wyzwaniem systemowym jest też współpraca między ośrodkami, ponieważ np. wiadomo, że rozległe operacje, resekcje w obrębie narządu w głowie czy w szyi, wiążą się z wyszukanymi rekonstrukcjami i muszą być przeprowadzane w ośrodkach o najwyższej referencyjności, zaś zabiegi małe – już nie.










